Europa

Het Europese voedselsysteem strekt zich uit tot alle uithoeken van de wereld. De partijen die de voedselomgeving in Europa bepalen - supermarkten, voedselmerken, overheden - hebben grote invloed op de meest uiteenlopende problemen wereldwijd. Een paar voorbeelden:
- ontbossing in de Amazone voor de teelt van veevoer
- uitstoot van broeikasgassen door teelt in verwarmde kassen
- uitsterven van de makreel door overbevissing in de Noordzee
- kinderarbeid in de hazelnotenteelt in Turkije
- dieronwaardig bestaan van kippen in legbatterijen in Oekraïne.

In Europa komt 70% van het voedsel dat we eten uit supermarkten. Tegelijkertijd is het in ieder land slechts een handvol supermarktketens dat de markt beheerst. Supermarkten zijn dus een machtige hefboom in het voedselsysteem. Maar ook grote voedselmerken kunnen meer doen om maatschappelijke problemen te voorkomen. Overheden, tot slot, kunnen deze partijen aanspreken op die verantwoordelijkheid, of kaders stellen voor hun handelen.

Wij werken op dit moment in de volgende Europese landen:
Nederland, Duitsland, België, Verenigd Koninkrijk en Zweden. 

We hebben projecten gepland in andere Europese landen, en zijn sinds kort ook in gesprek met organisaties in Canada en de Verenigde Staten. 

Questionmark Foundation

Jaarverslag 2023.pdf

uittreksel_handelsregister_56069359 Stichting QM sept24.pdf

Oprichtingsakte-Statuten Stichting Questionmark_16.05.13.pdf

Stichting Questionmark

Adrie Papma

Gustaaf Haan

Marije Boomsma

Yvan Jansen

Sylvia Borren

Charlotte Linnebank

Maryse Ducheine

Deborah Winkel

Miriam Offermans

Dore de Jong

Stephanie de Heer

Puck Simons

Om het voedselsysteem te verduurzamen beginnen we altijd aan het eind: wie of wat moet er veranderen? Dan rekenen we terug: wat is daar voor nodig? Welke rol spelen wij daarin?
Door een sterke strategie hebben we met een klein team veel effect,

Tentatief. In elk geval moet de Superlijst uitkomen in najaar 2025.

Dit project geeft supermarkten een reden om het voedselsysteem duurzamer te maken. Het voedselsysteem levert een grote bijdrage aan uitstoot van broeikasgassen, onder meer door methaanuitstoot in de veehouderij en boskap voor de teelt van veevoer. Industriële landbouw zorgt bovendien voor uitputting van landbouwgronden en verlies van biodiversiteit. Zo'n driekwart van wat mensen in Nederland eten, kopen ze in de supermarkt. Supermarkten zijn dus in een goede positie om te helpen.

Onze aanpak is beproefd. Eerdere edities van Superlijst Groen hebben geleid tot wezenlijke verbeteringen bij supermarkten. Zo houden supermarkten sinds dit jaar bij hoeveel dierlijke producten ze verkopen, en hebben ze een doel gesteld om die hoeveelheid te verminderen. De op-een-na grootste supermarkt van Nederland is zelfs al gestopt met prijsacties op vlees. Ook rapporteren grote supermarkten inmiddels hun uitstootcijfers, en ontwikkelen ze plannen om die uitstoot terug te dringen.

We onderzoeken wat de grote supermarkten doen om het voedselsysteem duurzamer te maken. Bij het opstellen van de onderzoeksmethode betrekken we ook de supermarkten zelf, zodat er voor hen geen reden is om achteraf de uitkomsten in twijfel te trekken. We vragen ook advies aan onze Raad van Wetenschappers, zodat het onderzoek stevig onderbouwd is. 

Wat 'duurzaam' betekent, bedenken wij niet zelf. We sluiten aan bij bestaande doelen of afspraken, zoals het Klimaatakkoord van Parijs (of het Nationale Klimaatakkoord) en het Plastic Pact. Tegen die doelen zetten we het handelen van bedrijven af. Maar nog belangrijker is dat we supermarkten onderling vergelijken: die onderlinge competitie blijkt zeer effectief.

De uitkomsten publiceren we in een rapport, dat doorgaans de grote landelijke media haalt. Onze maatschappelijke partners (Milieudefensie, Mighty Earth en Proveg) gebruiken het rapport ook in hun campagnes, waarmee het voor supermarkten nog belangrijker wordt om goed voor de dag te komen. 

Superlijst Groen 2025 is een herhaling van onderzoek dat we in 2021 en 2023 al hebben gedaan, zodat we precies kunnen zien op welke punten er vooruitgang is, en waar nog meer actie nodig is. Ook is te zien welke supermarkten vooroplopen en welke achterblijven.

Na afloop organiseren we een symposium, waarop we de resultaten van het onderzoek bespreken met supermarkten, beleidsmakers, politici, maatschappelijk middenveld en wetenschappers. Dit zijn over het algemeen goed bezochte symposia, die grote impuls geven aan het debat over duurzaam voedsel en de rol van supermarkten daarin. 

Nederland

Milieudefensie (toegezegd)
Proveg (gesprek loopt)
Mighty Earth (gesprek loopt)

Het is vooraf niet altijd te zeggen op welke punten supermarkten het eerst zullen bewegen. Wij hebben daarom een puntensysteem ontwikkeld. In de bijlage vindt u een lijst met mogelijke verbeteringen bij supermarkten ("Impactdoelen Superlijst Groen"). Bij elke verbetering hoort een bepaald aantal punten. Van alle impact die redelijkerwijs is toe te wijzen aan Superlijst, tellen we de punten bij elkaar op.

Voor Superlijst Groen 2025 verwachten we zo uit te komen op minimaal 60 punten.

RISICO: supermarkten schuiven het onderzoek terzijde als vooringenomen en niet-objectief. 
MITIGATIE: partnerschap met gezaghebbende NGO's geeft het project autoriteit. Wetenschappers uit de Raad van Advies zijn bereid op te treden als ambassadeur. Ook bij journalisten en ambtenaren heeft Superlijst inmiddels een goede reputatie. 

RISICO: Op de dag van lancering is er ander groot nieuws (de allereerste Superlijst kwam uit op de dag van de eerste corona-persconferentie, we kennen dit risico dus goed). 
MITIGATIE: We benaderen niet alleen nieuwsjournalisten, maar juist ook achtergrondjournalisten die dieper op de materie in kunnen gaan. We delen het rapport vooraf onder embargo, zodat het stuk / nieuwsitem al klaar is op de dag van lancering. Dat verkleint de kans op 'verdrukking'. Bovendien organiseren we twee weken later een symposium over het onderwerp, waarop supermarkten, beleidsmakers, etc. met elkaar in gesprek gaan. Dat is opnieuw een nieuwsmoment. 

RISICO: Supermarkten wijzen verantwoordelijkheid af: zij houden zich immers aan de wet. Nog meer investeren in duurzaamheid (dan wat wettelijk verplicht is) zou "alleen maar klanten wegjagen, en daar heeft niemand wat aan". 
MITIGATIE: In onze publicatie zoomen we in op de verschillen tussen supermarkten onderling. De voorlopers laten dus zien dat het wel degelijk beter kan. Soms zal dat wat winstmarge kosten, maar een goede reputatie is juist voor supermarkten erg belangrijk. Niet alleen om klanten te trekken (die gaan meestal toch gewoon naar de supermarkt om de hoek), maar vooral ook om aantrekkelijk te blijven voor personeel, voor investeerders. En ook gewoon: omdat werknemers zich ook wel eens zorgen maken over klimaatverandering, en trots willen kunnen zijn op het bedrijf waar ze werken.

Milieu natuur en dierenbescherming

Dit project geeft supermarkten een reden om het voedselsysteem duurzamer te maken. We vergelijken supermarkten op hun beleid, promotie, assortiment en inrichting. We publiceren een ranglijst die voorlopers beloont en achterblijvers aanspoort.

Kan nog schuiven. We zijn nu in gesprek met drie NGO's die als maatschappelijke partners willen meewerken.

Leven op het land

Verantwoorde consumptie en productie

Leven in het water

Klimaatactie

Kinderen (<12 jaar)

Dieren

Mannen

Vrouwen

Jongeren (< 18 jaar)

Overig

Superlijst Groen 2025

Zorg en gezondheid

Maatschappelijke en sociale doelen

De problemen van het voedselsysteem hangen vaak nauw met elkaar samen. De overconsumptie van vlees bijvoorbeeld, heeft negatieve invloed op het klimaat, op gezondheid én op dierenwelzijn. In al onze projecten proberen we het voedselsysteem daarom als geheel te zien. 

Onder duurzaamheid kijken we naar onderwerpen als:
- overconsumptie van vlees en zuivel
- uitstoot van de landbouw (methaan uit de veehouderij maar ook CO2-uitstoot uit verwarmde kassen).
- gebruik van pesticiden in de landbouw
- ontbossing voor landbouw
- vermijdbare plastic verpakkingen overbevissing.

Onder gezondheid kijken we naar onderwerpen als:
- (kinder)marketing van ongezonde producten
- kwantumkorting op frisdrank
- hoge gehaltes toegevoegd suiker of zout in basisproducten.

Onder mensenrechten kijken we naar onderwerpen als:
- oneerlijke handel
- onleefbare lonen voor boeren en arbeiders, zowel binnen als buiten de EU
- kinderarbeid en gedwongen arbeid.

Onder dierenwelzijn kijken we naar onderwerpen als:
- plofkippen, legbatterijen
- ongezonde behuizing
- preventieve verminking
- inhumane slachtmethoden

Goede gezondheid en welzijn

Huishoudens onder lage-inkomensgrens

Senioren

Twee opmerkingen. 
1) Hierboven zijn NIET de doelgroepen van onze communicatie. Wij proberen namelijk niet het gedrag van individuen te veranderen; wij veranderen de spelregels van het systeem waarin zij leven. Concreet voorbeeld: wij onderzoeken regelmatig welke supermarkt het meest doet om voedsel gezond en duurzaam aan te bieden. Dat onderzoek is niet bedoeld om mensen te helpen van supermarkt te wisselen; het is bedoeld om supermarkten aan te zetten om meer gezond & duurzaam voedsel aan te bieden. 

2) De problemen van het voedselsysteem raken iedereen. Hierboven hebben we aangevinkt voor welke (menselijke) doelgroepen we soms specifiek belangen behartigen: we besteden bijvoorbeeld apart aandacht aan voeding voor kinderen of mensen met een kleine portemonnee. 
Maar daarnaast komen wij ook op voor de belangen van boeren in tropische landen die voedsel voor Europa produceren. Die staan niet in het lijstje hierboven.

Ruim 70% van het voedsel dat Nederlanders eten, kopen ze in de supermarkt. Tegelijkertijd is er maar een handvol supermarktketens dat de markt beheerst. Supermarkten zijn dus een machtige hefboom in het voedselsysteem.

Nederlandse supermarkten hebben een belangrijke voorbeeldrol voor landen om ons heen. De stappen die de supermarkten hier hebben gemaakt, worden vaak gebruikt om andere Europese supermarkten uit te dagen. De impact van dit project overstijgt daarmee ons land.

Bij een dekking van 80% van het project gaan we van start. 

Start project

De onderwerpen die (waarschijnlijk) aan bod komen zijn, net als in eerdere edities:
- Klimaatbeleid: heeft de supermarkt een geloofwaardig plan om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen?
- Eiwittransitie: helpt de supermarkt zijn klanten om te wennen aan plantaardig koken en eten?
- Landbouw: koopt de supermarkt zijn producten uit zoveel mogelijk duurzame landbouw?
- Ontbossing: wat doet de supermarkten tegen de kap van bossen wereldwijd voor voedselteelt?
- Vis: welk deel van de vis is verantwoord gekweekt of gevangen?
- Verpakkingen: wat doet de supermarkten om zo min mogelijk verpakkingsmateriaal op de markt te brengen?

Voor elk van deze onderwerpen zijn gedetailleerde indicatoren uitgewerkt, voorzien van heldere definities en criteria. 

Wat 'duurzaam' daarin betekent, bedenken wij niet zelf. We sluiten aan bij bestaande doelen of afspraken, zoals het Klimaatakkoord van Parijs (of het Nationale Klimaatakkoord) en het Plastic Pact. Tegen die doelen zetten we het handelen van bedrijven af. 

De problemen van het voedselsysteem raken iedereen. Dit project is dus niet op de belangen van één specifieke doelgroep gericht, maar op de belangen van alles wat leeft op onze planeet. 

De groepen hierboven zijn echter NIET de doelgroepen van onze communicatie. Wij proberen namelijk niet het gedrag van individuen te veranderen; wij veranderen de spelregels van het systeem waarin zij leven. Superlijst is dus niet bedoeld om mensen te laten veranderen van supermarkt; het is bedoeld om supermarkten te veranderen in hun aanbod en promotie van voedsel.